Reizen door de oudheid in Turkije

Aan de westkust van Turkije liggen tientallen schitterende antieke ruïnesteden. Het is een van de beste regio's in het Middellandse-Zeegebied om de oudheid te beleven.

Als kralen aan een halssnoer liggen ze aan grote blauwe zee: Troje, Pergamon, Efese, Milete, Halicarnassus en tientallen kleinere ruïnesteden met mooie namen als Knidos, Assos en Patara. Plekken uit de Ilias en de Odyssee, en met beroemde inwoners als Herodotus, Aristoteles en Sint-Nicolaas.

De westkust van Turkije hoorde tweeduizend jaar geleden bij het centrum van de antieke wereld. Je kan hier weken rondreizen en elke dag een nieuwe Grieks-Romeinse ruïnestad bekijken, de een nog schilderachtiger dan de andere. Veel van deze steden zijn goed bewaard. Dat is bijzonder, want meestal verdwijnen oude steden onder steeds weer een nieuwe laag bewoning. Na een paar eeuwen zie je er niets meer van.

Maar dit deel van Turkije is apart. Veel steden hier werden in de late oudheid verlaten, na aardbevingen, overstromingen, binnenvallende barbaren en/of epidemieën. De bewoners begonnen ergens anders opnieuw en de ruïnes verdwenen onder de grond.

Efeze in Turkije

In de negentiende eeuw hadden archeologen in Turkije de tijd van hun leven. De Duitse archeoloog Schliemann bewees dat het mythische Troje echt bestaan had. Zijn landgenoot Humann groef in Pergamon het beroemde altaar op, dat nu in Berlijn prijkt. De grootste ontdekking bleek Efeze, tweeduizend jaar geleden de dichtstbevolkte stad van de regio, met maar liefst 250.000 inwoners.

Oostenrijkse archeologen zijn hier al een eeuw aan het graven en hebben pas tien procent boven water gehaald. Maar wat ze hebben opgegraven is waanzinnig. Efeze is de mooiste ruïnestad van Turkije en zo goed gerestaureerd dat je makkelijk kan inbeelden hoe het leven zich in de oudheid afspeelde.

Loop over de brede hoofdstraat en neem een kijkje in het Boulotherion, waar de duizend belangrijkste inwoners van Efeze vergaderden. Op het plein voor de raadkamer werden klaterende fonteinen neergezet, zodat het klootjesvolk niet kon horen wat er besproken werd.

Aan het Boulotherion hangen beelden van stieren. Die zijn de oorsprong van een begrip: wat politici zeggen, is allemaal bullshit.

Tempel van Domitianus in Efeze

Even verderop ligt de Tempel van Domitianus, een wrede Romeinse keizer. Toen hij de tol van de haven verhoogde en schippers in opstand kwamen, nodigde hij hen uit voor een gesprek. Toen ze netjes verzameld waren liet hij ze allemaal vermoorden.

Bij de tempel werd een beeld van de godin Nike neergezet, de gevleugelde overwinning. De vleugels waren de inspiratie voor een Amerikaanse toerist die later een sportmerk zou oprichten.

Wandel verder over de hoofdstraat langs de fontein van Trajanus. De keizer rust als heerser van de wereld met zijn rechtervoet op een globe: volgens sommigen het bewijs dat de Romeinen wisten dat de aarde rond was.

Even daaronder ligt de fontein van zijn opvolger Hadrianus, alias de toeristenkeizer. Tijdens zijn regeerperiode heerste er vrede en die gebruikte Hadrianus om eens lekker rond te reizen door zijn rijk, dat zich uitstrekte van Schotland tot Egypte en van Marokko tot Roemenië. Efeze beviel hem goed, want hij kwam er meerdere keren.

Pronkstuk van Efeze: de Bibliotheek van Celsus

Een stukje naar beneden liggen de openbare latrines, waar de mensen gezellig naast elkaar hun behoefte deden. In de winter stuurden meesters hun slaven vooruit om met hun kont het koude marmer alvast op te warmen. Je hebt er uitzicht over het pronkstuk van Efeze: de Bibliotheek van Celsus, gebouwd in het hoogtepunt van het Romeinse Rijk.

De bibliotheek was het hart van de stad, en lag middenin een wijk met sjieke winkels en peperdure villa’s. De bibliotheek was het ultieme prestigeobject, een symbool van de Romeinse macht. En volkomen nutteloos voor 90 procent van de bevolking, die niet kon lezen of schrijven.

De gevel was een en al zuilen, reliëfs en beelden. Door een optisch trucje leek het gebouw groter dan het was, als je er voor stond. Binnen had de geletterde elite een leeszaal van drie verdiepingen, met overal marmer en galerijen en nissen met wel 12.000 perkamentrollen. Dubbele muren beschermden de boeken tegen vocht en schimmel. Tussen die muren liepen nauwe gangen waar ongetwijfeld veel complotten werden gesmeed.

Het gebouw was zo ontworpen dat het ochtendlicht door de voorgevel scheen en vroege vogels het beste leeslicht hadden. Maar ook ‘s avonds konden mannen tegen hun vrouw zeggen dat ze even naar de bieb gingen. Voor het gebouw stond namelijk de ingang van een ondergrondse tunnel naar het grootste bordeel van de stad.

Een van de Zeven Wereldwonderen in Efeze

Vrouwen werden verafgood in Efeze. In de donkere oudheid vereerden de inwoners Moeder Aarde, daarna de lokale vruchtbaarheidsgodin Cybele. Toen de Grieken kwamen, raakte Artemis in zwang en met de Romeinen veranderde zij in Diana. Ook een moedergodin moet met haar tijd meegaan.

Ze had een enorme tempel, een rechthoek van wit marmer zo groot als een voetbalveld, met daarop 127 Ionische kolommen van achttien meter hoog. De tempel was versierd met reliëfs en voor de ingang stond een levensgroot beeld van Artemis.

Het gebouw was een van de Zeven Wereldwonderen, samen met de piramides van Gizeh en de hangende tuinen van Babylon. En de tempel bracht geld in het laatje: van heinde en verre kwamen pelgrims offers brengen om gunsten af te dwingen bij de machtige godin.

Aan het eind van de derde eeuw na Christus begon de ondergang van de stad. Aardbevingen en invallende Goten verwoestten de tempel en de bibliotheek. Ze werden niet herbouwd; het christendom rukte op en dat had geen behoefte aan heidense gebouwen. De haven slibde dicht door de rivier de Meander (die nog steeds graag alle kanten op slingert). Het veranderde in een moeras, malaria rukte op. Efeze werd een boerengehucht.

In de zesde eeuw leefde de stad weer op. De grote Byzantijnse keizer Justinianus (die ook de Hagia Sofia in Istanbul bouwde) zette er voor apostel Johannes een basiliek neer. Daarna horen we niet veel meer van Efeze.

Huis van Maria in Efeze

Alleen de moederfiguur, die ging niet ten onder. Zij bleek taai. Bovenop een berg boven Efeze ligt het huis van Maria. Ze zou hier haar laatste dagen hebben doorgebracht. Het is een belangrijk pelgrimsoord voor alle geloven. Er staan borden in alle talen, waaronder Arabisch. Meryem komt ook in de Koran voor en is ook voor moslims heilig.

Aan een lange muur hangen de pelgrims wensbriefjes voor Maria: moeders die voor hun zonen een leuke vrouw en veel kinderen wensen, ouderen die hopen nog lang gezond te blijven, mensen die vrede op aarde willen. Duizenden wensen in alle talen van de wereld bedekken de muur compleet. De oergodin van Efeze heeft voorlopig genoeg te lezen.

 

Reisinformatie Efeze

  • Een goede uitvalsbasis om Efeze te bekijken is Kuşadası. De badplaats is scherp geprijsd.

  • Kuşadası ligt niet ver van Izmir, en is met Turkish Airlines via Istanbul makkelijk te bereiken met meerdere vluchten per dag.

  • In Efeze mag je zeker het archeologische museum niet missen. Hier liggen de mooiste vondsten, zoals beelden van Cybele/Artemis die onder de tempel werden gevonden.

  • Van de tempel van Artemis is niets meer over. Er staat slechts een pilaar, met een ooievaarsnest erbovenop.

Priëne

Behalve Efeze zijn er nog veel andere schitterende ruïnesteden in de buurt van Kuşadası. Zoals Priëne, een ruïne op een heuvel begroeid met pijnbomen en dennen. Priëne was de eerste stad die werd gebouwd volgens een schaakbordpatroon, met rechte straten van noord naar zuid en van west naar oost en daartussen huizenblokken. Er komen maar weinig bezoekers en het enige geluid dat je er hoort is het getjirp van cicaden.

Turkije-Milete---1.jpg

Milete

Wat verder ligt Milete, ook een belangrijke stad in de oudheid. Net als Efeze en Priëne kwam Milete steeds verder van de zee te liggen en raakte de haven verzand door de Meander. De gebouwen liggen pittoresk te verzakken in het moeras.

Jan Hazevoet is wereldreiziger/journalist/fotograaf. Hij reisde naar meer dan honderdenveertig landen, trok heel Europa door op zoek naar Romeinse slagvelden en vocht tegen draken op de Galapagoseialden.

Google+