Brontë Bedevaart

Leestijd: 9 minuten

In de voetsporen van Charlotte Brontë, schrijfster van de wereldberoemde roman Jane Eyre. Het dorp Haworth, waar zij leefde, is een literair mekka geworden. Omzeil de miljoenen bedevaartgangers door buiten het hoogseizoen te gaan:  het lijkt net of je door één van Brontës boeken loopt.

HAWORTH (spreek uit: ‘aworth) ligt op een verre uitloper van de Pennine Chain, het gebergte dat Midden-Engeland vertikaal in tweeën deelt. Het dorp is omringd door een verlaten, ruig heuvellandschap: de woeste gronden (Wuthering heights), waar een stevige Atlantische wind onophoudelijk overheen raast. 

Main Street © @drbronk

Main Street © @drbronk

Main Street vormt het dorpshart. Langs deze smalle, steil omhooglopende weg staan huisjes van donker steen. Linksbovenaan de helling staat de Black Bull Inn, waarachter de kerk van Haworth schuilgaat. Achter de kerk ligt het kerkhof, met aangrenzend de pastorie. 

Charlotte is vier jaar wanneer domineesgezin Brontë (vader, moeder, vijf dochters en een zoon) in de pastorie komt wonen. Moeder Maria Brontë sterft een jaar later. De kordate, maar onderkoelde tante Elizabeth komt bij ze wonen om de kinderen te verzorgen. 

Charlotte en twee oudere zussen worden naar een nabijgelegen school voor ‘dochters van geestelijken’ gestuurd. De erbarmelijke omstandigheden op de school zorgen ervoor dat haar zussen aan ondervoeding overlijden. Het laat een verpletterende indruk na op de kleine Charlotte. Later zal ze de gebeurtenis gebruiken in haar roman Jane Eyre. Vader Brontë besluit de resterende kinderen, Branwell, Emily, Anne en Charlotte zelf thuis les te geven.

In die tijd is Haworth in opkomst door de wolindustrie, maar de inwoners komen niet rond van hun hongerlonen. Open riolen stromen door de hoofdstraat, de enige waterleiding loopt dwars door het overvolle kerkhof. De gemiddelde levensverwachting is 25 jaar. Honger, ziekte en dood beheersen het dagelijks leven.

Hoewel dominee Brontë alles doet om de bevolking te helpen, worden de Brontë’s hun hele leven veracht door de dorpsbewoners. Ze zijn niet rijk, maar hebben het beter dan de rest, en dat wordt ze kwalijk genomen. 

Tegenwoordig is het er beter toeven. Waar eens de riolen liepen, liggen nu gezellige kinderkopjes. Aan de muren hangen verzorgde plantenbakken. De inwoners hebben de wolindustrie ingeruild voor de meer lucratieve Brontë-industrie. Geen vuil woord meer over het domineesgezin; de meeste inwoners leven van hun roem. 

Vrouwtjes met grijze kapsels kwebbelen en roken ‘faggies’ voor een deuropening  waar een bordje met:  ‘Brontë room to rent’ op hangt. Iedereen die een kamertje overheeft, gooit deze in de huur om literaire toeristen te huizen.

De twee boekwinkels in Main Street verkopen naast onbetaalbare eerste drukken van Jane Eyre ook pockets van alle Brontë-werken voor één 1,50 pond per boek. Winkeltjes en cafetaria dragen namen als  Ye Old Bronte Tearoom en een Rochester House (naar de baas in het beroemde boek.

Toch lijkt het niet of Haworth haar erfgoed in de uitverkoop heeft gegooid. Waarschijnlijk komt het door de ultieme combinatie van liefdevolle presentatie (handgeschilderde uithangbordjes, piepkleine winkels) en authenticiteit. In dit schattige dorp is toch veel hetzelfde gebleven. 

Zoals Rose & Co Apothecary & Co., gevestigd in de apotheek waar broer Branwell zijn opium (toen legaal) en Charlotte haar eenvoudige jurken kocht. De inrichting is ouderwets, al koop je er nu in plaats van opium Brits snoepgoed, voetpoeder of geborduurd linnengoed.

De verkoopster heeft zo haar eigen theorie over het sfeervolle Haworth: "Buiten het seizoen is het nog rustiger dan in de tijd van de Brontës, maar in de zomer struikel je over de duizenden Brontë-toeristen. Een constante stroom korte broeken banjert dan achter gidsen met vlaggetjes aan. Alsof Queen Victoria hier begraven ligt. Maar we verdienen er goed aan."

Hoe komt het toch dat een eenvoudige domineesdochter nog steeds zoveel mensen naar dit dorpje weet te trekken?

Fantasiewerelden

Fantasiewereld  © @drbronk

Fantasiewereld  © @drbronk

Door hun geïsoleerde leven ontstaat er van jongs af aan een hechte band tussen broer en zusters Brontë. Samen ontvluchten ze de realiteit door fantasiewerelden te scheppen. Het begint allemaal wanneer vader Patrick een setje houten soldaten meeneemt, die door de kinderen worden omgedoopt tot ‘de jonge mannen’. Ze laten de houten mannetjes met namen als ‘Ernstig Kijkende Man’ en ‘Bonaparte’ spannende avonturen beleven, die zij naspelen op de woeste heidegronden achter hun huis. Charlotte dweept met de ‘Iron Duke’ Wellington en noemt haar mannetje naar hem.

De avontuurlijke verhalen leggen zij dagelijks vast in schriftjes van vijf bij vier centimeter. Geschreven in een minuscuul handschrift (de soldaten moeten ze kunnen lezen), aangevuld met landkaarten en illustraties. Met de jaren worden de verhaallijnen sterker, de karakterschetsen volwassener. De fundering voor een schrijfcarrière is gelegd.

De zusters behoren tot een tussenklasse en hebben geen sociaal netwerk. Eenmaal volwassen is het daarom moeilijk een geschikte huwelijkspartner te vinden. Geheel tegen het sociaal wenselijke in, vindt vader Brontë het belangrijker dat zijn dochters een baan krijgen.

ZIJ WERKEN als slechtbetaalde gouvernantes, maar houden het nooit lang vol. De zusters komen altijd weer terug in het ouderlijk huis en schrijven hun frustraties weg in epistels over ‘the world down under’, zoals de fantasiewerelden nu heimelijk worden genoemd. 

Charlotte komt nog met het idee om een school te beginnen. Samen met Emily leent zij geld van tante Elizabeth om een jaartje in Brussel hun Frans bij te spijkeren om het toekomstig lesprogramma op te leuken. Terug in Haworth wil het ronselen van leerlingen niet lukken en valt ook dit plan in duigen. Het alcoholisme van broer Branwell maakt de sfeer er niet beter op.

Vaak moet Charlotte hem vanuit de Black Bull Inn dragen, omdat hij de tien meter naar de pastorie niet meer kan lopen. 

Na de dood van tante Elizabeth komt er wat geld vrij. Tijd voor een nieuwe droom: leven van de pen. Charlotte dwingt haar zusters oude gedichten te herschrijven voor de dichtbundel Poems (1846), die zij op eigen kosten uitgeeft. Not done in een tijd waarin vrouwen niet horen te schrijven. Er worden slechts twee exemplaren verkocht. 

Toch geeft Charlotte niet op en moedigt haar zussen aan ieder een boek te schrijven. Dat doen ze, maar alleen Charlottes Jane Eyre (1847) wordt onmiddellijk een bestseller.

De roman gaat, naast onmenselijke leefomstandigheden op een school voor arme domineesdochters, over de liefde van een gouvernante voor haar werkgever. Toch ontstijgt het boek Boeketreeks-niveau. Charlotte schrijft met tijdloze passie over de strijd van een jonge vrouw in een leven vol wrede liefdadigheidszorg, donkere weeshuizen en onmogelijke liefde. 

Het succes geeft Charlotte bewegingsvrijheid, maar afgezien van een paar tripjes naar Londen, zit zij liever thuis te schrijven.

Brontë pastorie

Pastorie  © @drbronk

Pastorie  © @drbronk

Vanaf het kerkhof, waar kraaien voor levendigheid zorgen, kijk je uit op de pastorie. In de voortuin staat een halfdode dennenboom die Charlotte heeft geplant.

Binnen zijn de kamers waar ze schreef, speelde en stierf; allemaal in ere hersteld. De Brontë Society, die hier nu zetelt, stelt alle ‘Bronteana’ tentoon die zij sinds 1928 opkoopt. Het originele interieur is ingericht met glazen kasten vol echte Brontë-haarstukjes, jurken (waaruit blijkt dat Charlotte 1,45 meter lang was!), houten soldaatjes en de minischriftjes. 

Geen schrijversfamilie ter wereld die zo grondig wordt herdacht.De museumwinkel is volgestouwd met Brontë-prullaria; van alle boekverfilmingen op dvd tot replica’s van Charlottes ring.

Lang kunnen Charlotte en haar zusters niet van de roem genieten. Wanneer ze achter in de twintig zijn, sterven broer Branwell, Anne en Emily achter elkaar aan tuberculose.

Charlotte probeert het geluk nog te vinden door de assistent van haar vader te trouwen: Arthur Bell Nicholls. Zij is 37. Charlotte wordt zwanger, maar even later ook ziek. Na één huwelijksjaar sterven zij en haar ongeboren kind in 1855 aan uitputting. 

De graven van Charlotte en haar familieleden liggen onder de kerk van Haworth. De opvolger van dominee Brontë werd in 1876 al gek van het Brontë-toerisme en brak de kerk tot op de toren na af. Op de fundamenten plaatste hij een nieuw gebedshuis. De plek waar de Brontë’s liggen is aangegeven met een klein bronzen plakkaat.

Hallucinerend mooie moors

Maar voor de echte fan zijn de kerk, de pastorie en het dorp Haworth bijzaak. Nergens waan je je meer in Brontë-sferen dan op de woeste gronden. Achter de pastorie loopt een paadje naar de ruige heuvelruggen. Van kinds af aan komen Charlotte en haar zussen hier dagelijks urenlang stoom afblazen. 

Het oergevoel wat dit landschap uitstraalt, komt terug in iedere Brontëroman.

De meeste bedevaartgangers geven het aan de rand van de woeste gronden al op, want het is vechten met de wind om rechtop te blijven. Fanaten dwalen door tot de Brontë-watervallen, vijf kilometer verder. Hier zat Charlotte vaak te schetsen en te schrijven. 

Moors  © @drbronk

Moors  © @drbronk

Voor iemand die houdt van gure natuur, hebben deze oneindiglijkende moors iets hartverscheurends. In de zon heeft de stugge hei vrolijke, felle kleuren bruin, groen, geel en grijs. Slaat het weer om dan verandert het in een dramatisch, dreigend landschap. De weinige bomen die de elementen trotseren staan scheef door de eeuwige wind. Je komt er geen mensen tegen, enkel wat schapen. 

Een paar uur wandelen door de hallucinerend mooie moors en je begrijpt helemaal waar Charlotte en haar zussen het over hadden. Buiten het hoogseizoen dan.


 

Maak je eigen bedevaart

  • Het verkeersbureau van England, Visit Britain, heeft alle informatie over een reis naar Haworth. Er zijn verschillende mogelijkheden, van vliegen op Leeds en met de trein/bus naar Haworth tot het huren van eigen vervoer: www.visitbritain.nl
  • Brontë County heeft twee overzichtelijke websites met alle informatie over accomodatie, evenementen en wandelkaarten: www.visitbrontecountry.com & www.bronte-country.com.
  • Om meer te weten te komen over Charlotte Brontë en haar zusters kun je het online Brontë Parsonage Museum bezoeken of lid worden van de Brontë Society:  www.bronte.info.
  • The Old Registry Haworth is een charmant hotel. Naast Brontë themakamers ook de mogelijkheid tot een typisch Yorkshireaans ontbijt: www.theoldregistryhaworth.co.uk


Tekst en beeld: @drbronk & @chantalvanwees

@drbronk

David Bronkhorst  is freelance reisjournalist, fotograaf, blogger en schrijver. Hij doorkruiste de Negev woestijn op een ezel en schreef een roman over zijn beroemde circusfamilie  (Het geheim van Carré bij AtlasContact). Hij publiceerde in onder meer Sp!ts, Metro en M!CE.


Google+